Hipofiz tümörleri beyin tabanındaki hipofiz bezinden kaynaklanır; hormon dengesini ve görmeyi etkileyebilir. Tanı ve burun yoluyla ameliyat seçenekleri anlatılır.
Hipofiz tümörü nedir?
Hipofiz (pitüiter) bezi, beynin tabanında, burnun arka kısmının hemen üstünde yer alan fasulye büyüklüğünde bir bezdir. Vücudun büyüme, üreme, metabolizma, stres yanıtı ve su-tuz dengesi gibi işlevlerini düzenleyen birçok hormonu üretir. Bu bezden kaynaklanan tümörlere hipofiz adenomu denir. Hipofiz adenomlarının büyük çoğunluğu iyi huyludur (kanser değildir). Bezin çevresindeki dokulardan kaynaklanan başka tümörler ve kistler de benzer belirtiler verebilir.
Çeşitleri
- Fonksiyonel (hormon salgılayan) adenomlar: Fazla hormon üretir. Prolaktinoma (süt hormonu prolaktin fazlalığı), akromegali (büyüme hormonu fazlalığı) ve Cushing hastalığı (kortizol fazlalığı) örnekleridir.
- Fonksiyonel olmayan adenomlar: Hormon salgılamaz; genellikle büyüyerek çevreye baskı yaptığında fark edilir.
- Mikroadenom ve makroadenom: 1 cm'nin altındakilere mikro-, üzerindekilere makroadenom denir.
Hipofiz Tümörleri: belirtiler
Belirtiler hormon fazlalığından ya da tümörün çevreye baskısından kaynaklanır:
- Baş ağrısı
- Görme alanında daralma, özellikle yan görmede kayıp, çift görme (tümör görme sinirlerine baskı yaptığında)
- Regl düzensizliği, süt gelmesi, cinsel işlev sorunları, kısırlık (prolaktinoma)
- El, ayak ve yüz hatlarında büyüme, ter artışı, eklem ağrısı (akromegali)
- Kilo alımı, yüzde yuvarlaklaşma, morarmalar, yüksek tansiyon ve şeker (Cushing)
- Yorgunluk, halsizlik, hormon eksikliğine bağlı şikâyetler
Bazı hipofiz tümörleri uzun süre belirti vermeden büyür ve başka bir nedenle yapılan görüntülemede tesadüfen saptanır.
Hipofiz Tümörleri: nasıl tanı konur?
Tanıda üç temel değerlendirme birlikte yapılır:
- Hormon tetkikleri: Kan ve gerekirse idrar tahlilleri ile hormon düzeyleri ölçülür; genellikle endokrinoloji uzmanıyla birlikte değerlendirilir.
- Görüntüleme: Hipofiz odaklı manyetik rezonans görüntüleme (MRG) tümörün büyüklüğünü ve çevresiyle ilişkisini gösterir.
- Görme muayenesi: Göz doktoru tarafından görme alanı ve görme keskinliği ölçümü, tümörün görme yollarına etkisini belirlemek için yapılır.
Hipofiz Tümörleri: tedavi seçenekleri
Tedavi tümörün türüne, büyüklüğüne, hormon durumuna ve kişinin genel sağlığına göre belirlenir; beyin cerrahisi ve endokrinoloji birlikte çalışır.
- İzlem: Küçük, belirti vermeyen ve hormon salgılamayan adenomlar düzenli MRG ve hormon kontrolleriyle izlenebilir.
- İlaç tedavisi: Prolaktinomada ilaçlar (dopamin agonistleri) çoğunlukla ilk seçenektir ve tümörü küçültebilir. Akromegali ve Cushing'de de ilaç seçenekleri vardır.
- Cerrahi: Görme yollarına baskı yapan, hormon salgısı ilaçla kontrol edilemeyen ya da büyüyen tümörlerde ameliyat önerilir.
- Radyoterapi ve radyocerrahi: Ameliyattan sonra kalan tümör dokusu ya da ameliyatın uygun olmadığı durumlarda kullanılabilir.
- Hormon replasmanı: Hipofiz işlevi azalmışsa eksik hormonların tamamlanması gerekebilir.
Ameliyat nasıl yapılır?
Çoğu hipofiz tümörüne, yüzde kesi gerektirmeden transsfenoidal yaklaşım ile burundan ulaşılır. Burun boşluğunun derinindeki sfenoid sinüs üzerinden hipofiz bölgesine girilir; tümör, endoskop adı verilen ince kamera ve özel aletlerle çıkarılır. Alternatif olarak üst dudak altından ya da kafatası içinden (kraniyotomi) yaklaşım gerekebilir. Bu yaklaşımın seçimi tümörün büyüklüğüne ve yayılımına göre yapılır. Ameliyat genel anestezi altında yapılır.
Ameliyatın amacı hastalığın tanısını kesinleştirmek ve/veya mümkün olduğunca fazla tümörü çıkararak çevre yapılardaki baskıyı kaldırmaktır. Tümörün tamamının çıkarılamama olasılığı vardır ve görme yollarındaki baskının kalkmasıyla görmenin düzeleceği garanti edilemez.
Riskler ve ameliyat sonrası süreç
Kanama, enfeksiyon (menenjit), beyin omurilik sıvısı sızıntısı, hipofiz hormon eksikliği (geçici ya da kalıcı), su-tuz dengesi bozukluğu (diabetes insipidus), görme sorunları, burun ile ilgili şikâyetler, komşu beyin dokusu ya da damarların zarar görmesi ve tümörün tekrarlaması gibi riskler bulunur. Bunlar ameliyat öncesinde hekiminizle ayrıntılı konuşulur. Ameliyat sonrasında hormon değerleri ve görme kontrol edilir, MRG ile düzenli takip yapılır. Hormon replasmanı gerekip gerekmediği endokrinoloji ile birlikte değerlendirilir.
Hipofiz Tümörleri: sık sorulan sorular
Hipofiz adenomu kanser midir?
Hayır. Hipofiz adenomlarının büyük çoğunluğu iyi huyludur; ancak hormon salgılayarak ya da büyüyerek sorun yaratabilir.
Her hipofiz tümörü ameliyatla mı tedavi edilir?
Hayır. Prolaktinomda çoğunlukla ilaç ilk seçenektir. Küçük ve belirtisiz tümörler izlenebilir. Görmeyi tehdit eden ya da ilaçla kontrol edilemeyen tümörlerde ameliyat düşünülür.
Ameliyat sonrasında ömür boyu hormon ilacı gerekir mi?
Bazı hastalarda hormon eksikliği gelişebilir ve replasman tedavisi gerekebilir. Bu durum kişiye göre değişir; endokrinoloji ile birlikte izlenir.
Takip
Hipofiz tümörlerinde tedaviden sonra da düzenli takip gerekir. Kontrollerde hormon tetkikleri, hipofiz odaklı MRG ve gerektiğinde görme muayenesi yapılır. Hormon replasmanı kullanıyorsanız ilaçlarınızı aksatmamanız ve hastalandığınızda doktorunuza haber vermeniz önemlidir.
Hipofiz Tümörleri: ne zaman başvurmalı?
Devam eden baş ağrısı, görme alanında daralma ya da çift görme, açıklanamayan regl düzensizliği, süt gelmesi veya belirgin hormonal şikâyetleriniz varsa uzman muayenesi gerekir.
Ani başlayan şiddetli baş ağrısı ile birlikte ani görme kaybı, çift görme, bulantı-kusma veya bilinç bulanıklığı durumunda en yakın acile başvurun.
Hipofiz Tümörleri: muayenede ne olur?
Şikâyetleriniz ve hormonal belirtileriniz sorulur, nörolojik muayene ile görme değerlendirmesi yapılır. Var olan MRG ve hormon tetkikleriniz incelenir; gerekirse endokrinoloji ve göz hastalıkları ile ortak değerlendirme planlanır.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi kararı için muayene gerekir. Her hastanın durumu kendine özgüdür.