Fibromiyaljide sık görülen yorgunlukla kanepeye yaslanmış kadın

Fibromiyalji; yorgunluk ve uyku sorunlarıyla seyreden yaygın, uzun süreli ağrıdır. Belirtiler, tanı, tedavi ve fıtıktan farkı bu sayfada.

“Her yerim ağrıyor ama tahlillerim temiz” cümlesi, fibromiyaljide sık duyulan bir yakınmadır. Fibromiyalji; boyundan bele, omuzlardan bacaklara uzanan yaygın ağrının yorgunluk ve uyku sorunlarıyla birlikte aylarca sürdüğü, uzun süreli bir durumdur. Bu sayfada fibromiyaljinin ne olduğunu, nasıl tanındığını, bel ya da boyun fıtığından nasıl ayrıldığını ve tedavide nelerin işe yaradığını sade bir dille bulacaksınız.

Fibromiyalji nedir?

Fibromiyalji (fibromiyalji sendromu), vücudun pek çok bölgesinde ağrı ve dokunmaya karşı artmış hassasiyetle seyreden kronik bir tablodur. Amerikan Romatoloji Derneği (ACR), fibromiyaljinin iltihaplı ya da otoimmün bir hastalık olmadığını vurgular; eklemlerde veya kaslarda iltihap oluşturmaz. Toplumun yaklaşık yüzde 2–4’ünü etkilediği, kadınlarda daha sık görüldüğü bildirilir. Çoğunlukla 25–55 yaş arasında başlar, ancak çocuklar dahil her yaşta görülebilir.

Fibromiyalji belirtileri nelerdir?

Ana belirti, tek bir noktayla sınırlı kalmayan yaygın ağrıdır. Ağrı yer değiştirebilir, bazı günler hafifleyip bazı günler artabilir. Sık eşlik eden belirtiler şunlardır:

Boyun, sırt, bel, omuz, kol ve bacaklarda yaygın ağrı ve hassasiyet
Dinlendirmeyen uyku, sabah yorgun uyanma ve gün boyu süren bitkinlik
Kaslarda ve eklemlerde tutukluk hissi
Dikkat ve hafıza güçlüğü (halk arasında “fibro sisi” ya da beyin sisi)
Baş ağrısı, huzursuz bağırsak yakınmaları, el ve ayaklarda karıncalanma
Işık, ses, koku veya sıcak-soğuğa karşı hassasiyet; kaygı ya da çökkün ruh hali

Op. Dr. Hasan Kanyılmaz tahlilleri temiz olduğu halde her yeri ağrıyan hastalarda fibromiyalji belirtilerini anlattığı videoda da, gezici ağrıya çoğu zaman sürekli yorgunluk ve dinlenmemiş uyanmanın eşlik ettiğine dikkat çeker.

Fibromiyalji neden olur?

Kesin nedeni bilinmemektedir. Araştırmalar, merkezi sinir sisteminin ağrı sinyallerini işleme biçiminin değiştiğini düşündürmektedir: beyin ve omurilik, normalde rahatsız etmeyecek uyarıları da ağrı olarak algılayabilir. Ailede görülme eğilimi genetik yatkınlığa işaret eder. Yaralanma, enfeksiyon ya da yoğun stres gibi olayların tabloyu tetikleyebildiği bildirilir. Romatoid artrit, lupus gibi romatizmal hastalıklar, kronik bel ağrısı, depresyon ve kaygı bozukluğu olan kişilerde fibromiyalji daha sık görülür.

Fibromiyalji tanısı nasıl konur, kan testinde çıkar mı?

Fibromiyaljiyi doğrulayan bir kan testi, röntgen ya da MR bulgusu yoktur. Tanı; ağrının yeri, süresi ve eşlik eden belirtilerin dinlenmesi ile muayeneye dayanır. Kan, idrar ve görüntüleme tetkikleri ise benzer yakınmalara yol açabilen başka durumları araştırmak için istenir; örneğin tiroit hastalıkları ya da iltihaplı romatizmal hastalıklar. Dr. Kanyılmaz'ın vurguladığı gibi, fibromiyalji klinikte bruselloz (Malta humması) gibi enfeksiyon hastalıklarıyla da karışabilir. Bu nedenle her yaygın vücut ağrısı fibromiyalji sayılmaz.

Eskiden kullanılan 18 hassas noktalı (“fibromiyalji noktaları”) muayene, ACR 2010 ölçütleriyle yerini belirti temelli bir değerlendirmeye bıraktı. 2016’da güncellenen ölçütlere göre:

Ağrı, vücudun beş bölgesinden en az dördünde bulunmalıdır (yaygın ağrı).
Yakınmalar en az 3 aydır benzer düzeyde sürmelidir.
Yaygın ağrı indeksi (19 bölgeden kaçında ağrı olduğu) ile belirti şiddeti ölçeği (yorgunluk, dinlendirmeyen uyku, bilişsel yakınmalar ve diğer belirtiler) belirli eşikleri geçmelidir.
Fibromiyalji tanısı başka bir hastalığın varlığından bağımsızdır; başka önemli bir hastalığın birlikte bulunmasını dışlamaz.

Son madde önemlidir: fibromiyaljisi olan birinde aynı zamanda bel fıtığı ya da sinir sıkışması da bulunabilir. Tersi de geçerlidir; MR’da görülen bir fıtık, tüm vücuda yayılan ağrıyı tek başına açıklamayabilir.

Fibromiyalji mi, fıtık mı?

Fibromiyalji bel ağrısı yapar mı sorusunun cevabı evettir; bel, en sık ağrıyan bölgelerden biridir. Bu yüzden fibromiyaljisi olan pek çok kişi önce bel ağrısı ya da fıtık şüphesiyle başvurur. Ayırımda yol gösteren bazı özellikler şunlardır:

Ağrının dağılımı: Bel fıtığında ağrı genellikle tek bacağa, bir sinirin yolunu izleyerek yayılır; öksürme ve hapşırmayla artabilir. Fibromiyaljide ağrı vücudun iki yanında, üst ve alt bölgelerde birlikte, yaygın biçimde hissedilir.
Yürümeyle ilişkisi: Kanal daralmasında bacaklardaki ağrı ve uyuşma ayakta durup yürüdükçe artar, öne eğilip oturunca azalır.
Muayene bulguları: Belirli bir sinire uyan kuvvet kaybı, his kaybı ya da refleks değişikliği, fıtık veya sinir sıkışması yönünde düşündürür.
Eşlik eden belirtiler: Belirgin yorgunluk, uyku bozukluğu ve dikkat güçlüğü fibromiyaljide öne çıkar.

Dr. Kanyılmaz'ın her bel ağrısının bel fıtığı olmadığını anlattığı videoda özetlediği gibi, önce hastaya, sonra MR’a bakılır. Beyin ve sinir cerrahisi açısından amaç; ameliyat gerektiren bir sinir basısını gözden kaçırmamak, aynı zamanda ağrısı fibromiyaljiden kaynaklanan bir kişiyi gereksiz bir ameliyattan korumaktır.

Fibromiyalji tedavisi

Fibromiyaljiyi tamamen ortadan kaldıran bir tedavi yoktur; tedavinin amacı ağrıyı azaltmak, uykuyu ve günlük işlevi iyileştirmektir. Avrupa Romatoloji Birliği (EULAR) önerileri basamaklı bir yol tarif eder: önce hastalığı anlamaya yönelik bilgilendirme ve ilaç dışı yöntemler; yanıt yetersizse kişinin ihtiyacına göre psikolojik destek, ilaç tedavisi ya da çok yönlü bir rehabilitasyon programı.

Egzersiz

EULAR önerilerinde güçlü öneri alan tek tedavi egzersizdir. Cochrane derlemesi de, kanıtların kesinliği sınırlı olmakla birlikte, düzenli aerobik egzersizin ağrıyı, fiziksel işlevi ve yaşam kalitesini iyileştirebildiğini bildirmektedir. Yürüyüş, bisiklet, yüzme ve su içi egzersizler, yoga ve tai chi uygun seçeneklerdendir. Düşük tempoda başlayıp süreyi yavaş yavaş artırmak, vücudun alışmasını kolaylaştırır.

İlaç tedavisi

Bazı antidepresanlar ve sara (epilepsi) tedavisinde de kullanılan bazı ilaçlar, depresyon olmasa bile ağrıyı ve uykuyu iyileştirmek için kullanılabilir. Klasik iltihap giderici ağrı kesiciler fibromiyaljinin kendisinde genellikle etkili değildir; opioid grubu ilaçlar önerilmez. İlaç seçimi ve dozu mutlaka hekim tarafından, kişiye göre belirlenir.

Psikolojik destek ve uyku düzeni

Bilişsel davranışçı terapi gibi yöntemler ağrıyla baş etmeyi kolaylaştırır. Düzenli uyku saatleri, kafein, nikotin ve alkolü sınırlamak ve günlük aktiviteyi dengeli bölüştürmek de tedavinin parçasıdır.

Girişimsel ağrı yöntemleri

İlaç ve egzersize rağmen belirli bölgelerde yoğun ağrısı süren seçilmiş hastalarda girişimsel yöntemler ağrı kontrolüne katkı sağlayabilir. Dr. Kanyılmaz ESP blok (erektör spina plan bloğu) uygulamasını anlattığı videoda, bu işlemin ultrason eşliğinde sırt kaslarının derin zarına yapılan bir sinir blokajı olduğunu, fibromiyaljiyi kökten yok etmediğini ve her hasta için standart bir tedavi olmadığını belirtir. Karar; ağrı haritası, yakınmaların süresi ve genel tabloya göre verilir. Bu tür işlemler egzersiz ve diğer tedavilerin yerine geçmez, onları destekler.

Fibromiyaljiye ne iyi gelir?

Günlük hayatta en çok işe yarayanlar, düzenli ve kademeli hareket, iyi bir uyku düzeni, stresi azaltan nefes ve gevşeme egzersizleri ile gücünüzü aşmayacak küçük hedefler koymaktır. “Mucize” olarak sunulan ürün ve kürlere karşı dikkatli olun; akupunktur ve masaj gibi yöntemler bazı kişilerde rahatlama sağlayabilse de etkileri sınırlıdır ya da yeterince araştırılmamıştır.

Fibromiyaljiye hangi doktor bakar?

Fibromiyalji çok yönlü izlenen bir durumdur. Beyin ve sinir cerrahisi açısından önemli olan, yaygın ağrının yanında fıtık, kanal daralması ya da sinir sıkışması gibi bir sorun olup olmadığının değerlendirilmesi ve uygun hastalarda girişimsel ağrı yöntemlerinin planlanmasıdır.

Fibromiyalji: ne zaman başvurmalı?

Üç aydan uzun süren yaygın ağrı, yorgunluk ve uyku bozukluğu yaşıyorsanız bir hekime başvurmanız yerinde olur. Ağrı tek bacağa ya da kola yayılıyor, uyuşma ve güç kaybı eşlik ediyorsa sinir basısı açısından değerlendirme gerekir. Bacaklarda ani ya da giderek artan güç kaybı, genital bölge çevresinde uyuşma veya idrar ve dışkı kontrolünde kayıp olursa vakit kaybetmeden en yakın acil servise başvurun.

Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için muayene gerekir.

Fibromiyalji: sık sorulan sorular

Fibromiyalji geçer mi?

Kalıcı bir tedavisi yoktur, ancak belirtiler dönem dönem hafifleyip artabilir. Egzersiz, uyku düzeni ve uygun tedavilerle pek çok kişi ağrısını kontrol altına alıp günlük hayatını sürdürebilir.

Fibromiyalji eklemlerde iltihap yapar mı?

Hayır. Fibromiyalji iltihaplı ya da otoimmün bir hastalık değildir ve röntgen ya da kan testlerinde bozukluğa yol açmaz. Ağrı gerçektir; sinir sisteminin ağrıyı işleme biçimindeki değişiklikle ilişkilendirilir.

Fibromiyalji psikolojik bir hastalık mı?

Hayır, ağrı hayal ürünü değildir. Sinir sisteminin ağrıyı işleme biçimiyle ilgilidir. Kaygı ve depresyon sık eşlik edebildiği için psikolojik destek tedaviye katkı sağlar.

Fibromiyaljinin ameliyatı var mı?

Hayır, fibromiyaljinin cerrahi bir tedavisi yoktur. Ameliyat yalnızca birlikte bulunan ve ameliyat gerektiren bir fıtık ya da sinir basısı gibi ayrı bir sorun varsa gündeme gelir.

MR’ımda fıtık var; ağrım fıtıktan mı, fibromiyaljiden mi?

İkisi birlikte de bulunabilir. Ağrının dağılımı, muayene bulguları ve MR birlikte değerlendirilerek hangi yakınmanın neden kaynaklandığına karar verilir.

Fibromiyalji: Belirtiler, Tanı ve Tedavi