Tremor, Parkinson hastalığı ve distoni gibi hareket bozukluklarında ilaç yetersiz kaldığında cerrahi seçenekler değerlendirilebilir. Yöntemler anlatılır.
Hareket bozuklukları nedir?
Hareket bozuklukları; hareketin başlatılması, hızı, düzeni ya da istemsiz hareketlerin ortaya çıkması ile giden sinir sistemi hastalıklarıdır. Nedenleri arasında doğumsal ya da sonradan kazanılmış hastalıklar bulunur; bazılarında sebep bilinmez. Başlıca örnekler şunlardır:
- Esansiyel tremor: Genellikle ellerde, hareketle ya da tutma sırasında ortaya çıkan titreme.
- Parkinson hastalığı: Yavaşlama, kas sertliği, dinlenme titremesi ve denge sorunları ile giden hastalık.
- Distoni: Kişinin farkında olmadan yaptığı, engelleyemediği kasılmalar ve anormal duruşlar.
Tedavide genel yaklaşım
Hareket bozukluklarının tedavisini genellikle nörolog planlar ve yönetir. Öncelikle ilaç tedavisi ve destekleyici yöntemler (fizik tedavi, egzersiz, konuşma ve iş-uğraşı tedavileri) kullanılır. Cerrahi tedavi, ilaca yanıt vermeyen, ilaç yan etkileri nedeniyle yeterli dozda kullanılamayan ya da günlük yaşamı belirgin bozan, ancak dikkatle seçilmiş hastalar için bir seçenektir. Bu karar, nörolog ve beyin cerrahının birlikte yaptığı değerlendirme ile alınır.
Cerrahi yöntemler
Bu ameliyatlar fonksiyonel nöroşirürji adı verilen alanda yapılır ve beynin çok küçük, derin hedeflerine ulaşmayı gerektirir. Bu nedenle stereotaksi kullanılır: kafaya bir çerçeve takılır (ya da görüntüleme ile eşleştirilir), MRG ile hedefin koordinatları belirlenir ve küçük bir kemik delikten hedefe ulaşılır.
Derin beyin uyarımı (beyin pili)
Beyindeki hedefe ince bir elektrot yerleştirilir. Elektrot, deri altından ilerletilen bir kabloyla göğüs duvarı üzerine yerleştirilen programlanabilir bir pile bağlanır. Pil, hedef bölgeye düşük voltajlı elektrik uyarısı gönderir ve belirtilerin azalmasına yardımcı olur. Ayarlar dışarıdan, ameliyattan sonra da hastaya göre düzenlenebilir. Sistem gerektiğinde çıkarılabilir; çıkarıldığında beyinde kalıcı bir değişiklik bırakması beklenmez. Esansiyel tremorda talamusun belirli bir bölgesi (VİM), distonide bazal gangliyonların belirli bir bölgesi (GPi), Parkinson hastalığında ise subtalamik çekirdek gibi hedefler kullanılabilir.
Lezyon (yakma) cerrahisi
İlaca dirençli titremede ya da distonide hedef bölgeye radyofrekans yöntemi ile geri dönüşümsüz küçük bir lezyon oluşturulur. Yerleştirilen bir cihaz olmaz, ancak işlem geri alınamaz. Uygunluğu ve yöntem seçimi kişiye göre değerlendirilir.
Diğer yöntemler
Odaklanmış ultrason ve radyocerrahi gibi kesi gerektirmeyen yöntemler seçilmiş titreme hastalarında kullanılabilir; uygunluk ve erişilebilirlik merkeze göre değişir.
Kimler aday olabilir?
İlaç tedavisine rağmen günlük yaşamı ciddi etkileyen belirtileri olan, tanısı doğrulanmış, hafıza ve ruhsal durumu ameliyata uygun, genel sağlığı yeterli ve beklentileri gerçekçi olan hastalar. Uygunluk; nörolojik muayene, MRG, nöropsikolojik testler ve ilaç yanıtı değerlendirilerek belirlenir. Her hastada aynı yararı sağlamayabilir; Parkinson hastalığında da yalnızca ilaca yanıt veren belirtilerin bir kısmı düzelir.
Hareket Bozuklukları: olası riskler
Kanama, enfeksiyon, elektrot yerinin hedeften sapması, konuşma, yutma, denge ya da hareket bozukluğu, ruhsal ve davranışsal değişiklikler, nöbet, cihazla ilgili sorunlar (kablo kopması, pil bitmesi, cilt sorunları), lezyon yönteminde kalıcı yan etkiler ve şikâyetlerin yeterince düzelmemesi gibi riskler bulunur. Bunlar ameliyat öncesinde hekiminizle ayrıntılı olarak konuşulur. Beyin pili takılan hastalarda pil ömrü, ayar kontrolleri ve bazı tıbbi işlemlere (MRG gibi) ilişkin sınırlamalar hakkında da bilgi verilir.
Ameliyat sonrası süreç
Ameliyattan sonra bir süre hastanede izlenir. Uyarım genellikle ameliyattan sonra ilk haftalarda ayarlanarak başlatılır ve düzenli kontrollerle en uygun ayar bulunur. İlaç dozları nörolog tarafından yeniden düzenlenebilir. Rehabilitasyon programları sürecin bir parçasıdır.
Hareket Bozuklukları: sık sorulan sorular
Beyin pili kalıcı mı?
Sistem gerektiğinde çıkarılabilir. Pil belirli aralıklarla değiştirilmeyi ya da şarj edilmeyi gerektirebilir; bu bilgi cihaz türüne göre verilir.
Beyin pili ameliyat sonrası hemen çalışır mı?
Genellikle ameliyattan sonra bir süre beklenir, sonra uyarım açılır ve ayarlar kişiye göre kademeli olarak yapılır.
Tremorun tüm türleri ameliyatla tedavi edilir mi?
Hayır. Cerrahi seçenek, ilaca dirençli ve günlük yaşamı belirgin bozan seçilmiş olgular için değerlendirilir; her titreme cerrahi tedavi gerektirmez.
Değerlendirme süreci
Cerrahi öncesi değerlendirmede genellikle ilaç yanıtınız, belirtilerin günlük yaşama etkisi, MRG bulguları ve hafıza-ruhsal durum testleri birlikte ele alınır. Bu süreçte nörolog ve beyin cerrahı birlikte karar verir; kararın sizin beklentilerinizle uyumlu olması için tüm sorularınızı sormanız önerilir.
Hareket Bozuklukları: ne zaman başvurmalı?
İlaç kullanmanıza rağmen titremeniz, sertliğiniz ya da istemsiz hareketleriniz günlük yaşamınızı ciddi biçimde kısıtlıyorsa ve nörologunuz cerrahi seçeneği değerlendirmenizi önerdiyse beyin cerrahisi görüşü alabilirsiniz. Yeni başlayan titreme, hareket yavaşlaması ya da denge sorunu için öncelikle nörolojik değerlendirme yaptırın.
Ani başlayan konuşma bozukluğu, yüzde kayma, kol-bacakta güçsüzlük, bilinç değişikliği veya beyin pili taşıyan kişide ateş ve ameliyat bölgesinde kızarıklık/akıntı durumunda en yakın acile başvurun.
Hareket Bozuklukları: muayenede ne olur?
Belirtilerinizin başlangıcı, seyri ve kullandığınız ilaçlar sorulur. Nörolojik muayene yapılır, varsa MRG ve önceki tedavi kayıtlarınız incelenir. Cerrahi uygunluğunuz için gerekli ek değerlendirmeler planlanır.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi kararı için muayene gerekir. Her hastanın durumu kendine özgüdür.